Het voorrecht van dode dingen
- Michael Vonk - illustratie: Peter Meijer -
Het gips kraakte tussen mijn vingers als droge sneeuw toen ik de duim van Kars op zijn linkerjukbeen drukte.
‘Beweeg niet,’ zei ik. ‘Als je nu ademhaalt door je neus, trekt de mal vacuüm en krijg je de onderlip van een ander.’
Kars bleef stil. Zijn ogen, twee doffe kiezels onder zware, borstelige wenkbrauwen, staarden naar het afbladderende stucwerk boven de werkbank. Uit de radio aan de muur klonk geen muziek, alleen het zachte gesis van een frequentie die tussen twee zenders in zat gevangen. De geur van koude lijnolie, natte klei en de muffe adem van de kachel vulde de kamer van vier bij vier meter.
‘Is het erg?’ vroeg hij. Zijn stem klonk als een schuurlat over hardhout.
‘Wat?’
‘De scheefheid.’
Ik pakte de koperen passer van het plankje boven het stopcontact, zette de dunne punten tegen zijn mondhoeken en mat de afstand tot zijn oorlellen.
‘Drie millimeter naar rechts,’ zei ik. ‘Dat is niets. Niemand is symmetrisch, Kars. Symmetrie is het voorrecht van dode dingen en fabrieksmeubels.’
‘Mijn vrouw zei altijd dat mijn linkerflank mijn goede kant was,’ zei hij. Hij spuugde een minuscuul stukje verharde klei uit op de vloerbedekking. ‘Zij zag dingen die er niet waren.’
‘Iedereen ziet dingen die er niet zijn,’ zei ik. ‘Dat is het hele probleem van dit vak.’
Ik schraapte de overtollige gietklei weg met een houten boetseerbeitel. Mijn handen waren grauw van het kalkstof, de huid rond mijn nagelriemen opengebarsten door het constante werk met natte gips en bijenwas. Al twaalf jaar zat ik op deze houten kruk in de kelder van de Hoogstraat. Twaalf jaar waarin de gezichten van honderden mensen door mijn vingers waren gegaan. Mannen die hun neus waren kwijtgeraakt door kanker, vrouwen met littekens van hondenbeten, kinderen met gaten in hun gehemelte. Ik gaf ze geen schoonheid. Ik gaf ze een schuilplaats. Een nieuw gelaat om achter te verdwijnen wanneer ze het brood bij de bakker moesten afrekenen zonder dat het meisje achter de kassa haar ogen neersloeg.
Kars was drie weken geleden voor het eerst binnengestapt. Hij droeg een vale wollen jas met drie verschillende knopen en hield een geruite zakdoek tegen zijn linkerwang gedrukt. Toen hij de doek weghaalde, zag ik geen gruwel, alleen een leegte. Een auto-ongeluk op de rijksweg bij Tienen, zes maanden terug. Het staal van het stuurwiel had zijn neusschot verbrijzeld en zijn bovenkaak naar binnen gedrukt, waardoor zijn gezicht leek op een ingevallen kussen waarlangs de tijd geen vat meer kon krijgen.
‘Mevrouw Cleo,’ had hij die eerste dag gezegd, zijn mobiele telefoon op de rand van de stoel liggend alsof hij klaarstond om te vluchten. ‘Maak me niet mooi. Maak me gewoon onopvallend. Ik wil dat mensen door me heen kijken.’
‘Onopvallendheid is het duurste wat er is,’ had ik geantwoord. ‘Mooi is makkelijk. Een paar strakke lijnen, wat volume op de wangen. Maar gewoon? Gewoon vereist rimpels die precies de juiste schaduw vallen als de zon om vier uur middags via de vensterbank binnenkomt.’
Nu, op deze dinsdagmiddag, lag de vloeibare siliconenmix klaar op het marmeren blad. Ik mengde de pigmenten met een klein roestvrijstalen spateltje. Zacht roze, een tipje oker, een snufje titaanwit en een heel klein drupje verbrande umber om de doffe ondertoon van de rokershuid te imiteren.
‘Vertel me nog eens over de tuin,’ zei ik, terwijl ik de kleur tegen de binnenkant van mijn pols hield om de tint te vergelijken met de huid van zijn hals.
Kars haalde diep adem. Zijn borstkas tilde de zware trui op. ‘De snijbonen staan te hoog. Zonder stokken waaien ze om zodra de noordwestenwind over de dijk komt. En de pruimenboom heeft bloedluis. Je ziet het aan de krullende bladeren. Als je ze tussen je vingers wrijft, geeft het af als rode inkt.’
‘En de compost?’
‘Die stinkt niet als je er voldoende droog blad doorheen mengt,’ zei hij. Hij glimlachte, een korstje op zijn onderlip sprong open en een piepklein drupje bloed welde op. Ik depte het meteen weg met een wattenstaafje gedrenkt in alcohol.
‘Niet bewegen,’ zeurde ik zacht. ‘Bloed verpest de hechting van de primer.’
‘Je bent te streng, Cleo.’
‘Ik ben niet streng, ik ben nauwkeurig. Er zit een verschil tussen een vakman en een prutser. Een prutser geeft je een masker. Ik geef je een gezicht waarmee je kunt roepen naar de buren zonder dat het loslaat bij de slaap.’
Hij keek me aan. Niet naar de beitels, niet naar de spiegel die naast de wasbak hing, maar recht in mijn ogen. Het was een blik die ik zelden meemaakte in deze kamer. De meeste mensen keken naar de grond, naar hun eigen handen, of naar de klok die luidruchtig tikte op de schouw. Zij schaamden zich voor hun ruïne. Kars niet. Hij keek alsof hij in mijn hoofd wilde kijken om te zien welke vorm ik daar voor hem bewaarde.
‘Waarom doe je dit werk?’ vroeg hij.
‘Omdat de bank betaald moet worden,’ zei ik kortaf.
‘Onzin.’
‘Het is geen onzin. De huur is achthonderd euro per maand en de siliconen komen uit Duitsland. Die zijn duur.’
‘Je kunt ook borden beschilderen,’ zei Kars. ‘Of portretten van rijke dames die hun rimpels weg laten poetsen op doek. Waarom zit je in een kelder met stinkende gips en mensen die hun eigen spiegelbeeld haten?’
Ik pakte de gietvorm op en zette de injectiespuit op de vulopening. De substantie was dik, glanzend en leek op vloeibare visolie.
‘Mijn vader was beeldhouwer,’ zei ik, terwijl ik gelijkmatige druk uitoefende op de zuiger. ‘Hij maakte engelen voor begraafplaatsen. Grote, zware dingen van kalksteen. Hij zei altijd dat steen niet kan liegen. Als je een fout maakt met de meelbeitel, blijft die fout duizend jaar bestaan. Maar menselijk vlees... vlees verandert elke dag. Je staat op met een ander gezicht dan waarmee je naar bed gaat. Een vouw bij je oog omdat je verkeerd op je kussen lag. Een rode plek van de kou. Ik vind dat interessant. De veranderlijkheid.’
‘Je vader had ongelijk,’ zei Kars zacht. ‘Vlees liegt het hardst van al. Het doet alsof het heel blijft, totdat een vrachtwagen de bocht uit vliegt op een nat wegdek.’
Het bleef even stil in de kamer. Het enige geluid was het dunne gesis van de injectiespuit en het trage tikken van de regen tegen het kelderraampje dat op straatniveau uitkeek. Buiten liepen voeten voorbij. Laarzen die door plassen trapten, de snelle stap van een vrouw op hakken, het slepende geluid van een oude man met een boodschappenkarren. Geen van hen keek naar beneden. Geen van hen wist dat er onder de stoeptegels een man zat wiens gezicht opnieuw werd opgebouwd uit klei en olie.
‘Is het bijna klaar?’ vroeg hij.
‘Geduld. De hars moet uitharden. Als ik de mal nu openmaak, zakt de neusbrug in als een warme kaars.’
Ik ging tegen de rand van de werkbank zitten en droogde mijn handen aan een vuile handdoek. Mijn rug deed pijn. De constante kromme houding over de boetseertafel eiste zijn tol, elke avond voelde ik een scherpe steek tussen mijn schouderbladen.
‘Heb je familie, Cleo?’
‘Een zuster in Hasselt,’ zei ik. ‘We spreken elkaar op verjaardagen. Zij heeft drie kinderen en een gazon dat twee keer per week gemaaid wordt. Ze begrijpt niet wat ik hier doe. Ze denkt dat ik in de gezondheidszorg werk.’
‘En is dat niet zo?’
‘Gezondheidszorg geneest mensen. Ik genees niets. Ik plak er alleen een pleister op die eruitziet als huid.’
‘Dat is meer dan genoeg,’ zei Kars. Hij sloot zijn ogen. Zijn wimpers waren lang en lichtblond, bijna doorschijnend in het kunstlicht van de tl-balk. ‘Als je de spiegel niet meer hoeft te ontwijken, kun je weer over straat lopen zonder dat je hoeft na te denken over hoe je je hoofd vasthoudt. Dat is geen pleister. Dat is ruimte.’
Ik keek naar hem. Naar de diepe groef tussen zijn wenkbrauwen, naar de fijne rimpeltjes bij zijn slapen die ik met een enkele paardenhaar in de siliconen had gekrast. Ik had drie weken aan dit stukje kunststof gewerkt. Ik had foto’s gebruikt van voor het ongeluk, oude pasfoto’s die hij uit een verfrommeld enveloppe had gehaald. Een jonge man met een volle kop donker haar en een brede, ietwat arrogante lach op een strand in Blankenberge. Maar ik had die oude foto’s niet exact gevolgd. Dat werkte nooit. Als je iemand zijn oude gezicht teruggeeft, zien ze alleen wat er ontbreekt. Je moet ze een gezicht geven dat past bij wie ze zijn geworden ná de klap. Een gezicht dat getekend is, maar stevig. Een nieuw inzicht in hun eigen contour.
‘We gaan passen,’ zei ik.
Ik pakte de ontvormtang, zette de bek tussen de twee helften van de roestvrijstalen gietvorm en kneep voorzichtig. Met een droge plop liet het gips los. De prothese lag op het vilt. Het was een meesterwerk, al zeg ik het zelf. De overgang van de kunststof neusvleugels naar de eigen wangen was zo dun dat het bijna transparant was. De kleur was perfect geconditioneerd: de piepkleine adertjes die ik met rode zijdedraden door de mix had geweven, gaven het materiaal een bedrieglijke levendigheid.
Ik nam de fles medische kleefstof en bracht met een penseeltje een dunne laag aan op de randen van zijn beschadigde gelaat. De geur van ether vulde de kelder.
‘Het gaat koud aanvoelen,’ waarschuwde ik.
‘Maakt niet uit.’
Ik boog me over hem heen. Mijn adem raakte zijn voorhoofd. Met uiterste precisie zette ik het siliconenstuk vast op zijn neusbrug en drukte de randen aan met een vochtig gaasje. Mijn vingers voelden de warmte van zijn echte huid en de koele, gladde weerstand van het prothesemateriaal. Ik streek met de koperen spachtel over de naad totdat de grens verdween. Het was alsof ik twee werelden aan elkaar naaide: het verleden dat kapotgeslagen was en het heden dat uit een potje chemische pasta kwam.
‘Kijk niet direct,’ zei ik toen ik de spiegel pakte. ‘Laat je ogen eerst wennen aan de vorm.’
Ik hield de grote ovale spiegel met de houten rand voor zijn gezicht.
Kars opende de ogen. Hij keek niet naar zijn neus, niet naar zijn wangen. Hij keek naar het geheel. Zijn hand ging langzaam omhoog, twijfelend, als een kind dat voor het eerst ijs aanraakt. Hij tipte met de top van zijn middelvinger tegen de neusvleugel. De siliconen veerden soepel mee, precies zoals echt weefsel dat zou doen.
Er viel een traan uit zijn rechteroog. De traan rolde over zijn echte wang, gleed over de onzichtbare naad van de prothese en bleef hangen aan de onderrand van de kunststof neusvleugel, waar het licht van de werklamp erin weerkaatste.
‘Het is...’ begon hij. Zijn stem stokte. Hij slikte zwaar. ‘Het is alsof ik er weer ben.’
‘Je was er al,’ zei ik zacht. ‘Je zat alleen even achter het gordijn.’
Hij stond op van de kruk. Hij leek groter dan toen hij drie weken geleden binnenkwam. Zijn schouders, die altijd licht naar voren gebogen stonden alsof hij zich wilde beschermen tegen een dreigende stompslag, ontspanden. Hij trok zijn wollen jas aan, knoopte hem zorgvuldig dicht en pakte zijn pet van de kapstok.
‘Wat ben ik je verschuldigd, Cleo?’
‘De factuur komt per post,’ zei ik, terwijl ik de beitels afspoelde onder de kraan. Het troebele, gipsachtige water kolkte door het putje. ‘En vergeet de zalf niet. Elke avond de randen insmeren met de lanoline die ik je heb meegegeven. Anders droogt de kleefstof uit en laat hij los als je zweet.’
Hij stapte op mij af. Hij pakte mijn hand vast. Zijn palm was warm, ruw en droog.
‘Je hebt me niet alleen een neus gegeven,’ zei hij, terwijl hij me strak aankeek. ‘Je hebt me mijn menselijkheid teruggegeven. Ik kan mijn dochter weer aankijken zonder dat ze haar hoofd wegdraait. Ik kan de straat op. Ik ben een nieuw mens, Cleo. Een nieuw gezicht, een nieuw leven.’
Ik knikte. Een zeldzaam gevoel van trots en warme voldoening welde op in mijn borst. Dit was waarvoor ik in deze klamme kelder zat. Niet voor het geld, niet voor de roem die toch nooit kwam, maar voor dit specifieke moment waarop een gebroken man weer overeind krabbelde en met opgeheven hoofd de wereld in stapte.
‘Ga maar,’ zei ik met een glimlach die ik zelden gebruikte. ‘De zon schijnt buiten. Geniet ervan.’
Hij knikte dankbaar, draaide zich om en liep de twee treden op naar de zware eikenhouten deur die toegang gaf tot de straat. Hij duwde de deur open. Een vlaag frisse, koude buitenlucht en de geur van nat asfalt waaierden de kelder binnen. Hij stapte naar buiten en sloeg de deur achter zich dicht.
Ik bleef alleen achter. De stilte keerde meteen terug, zwaar en vertrouwd.
Ik pakte de poetsdoek om de werkbank schoon te maken. Er lagen nog wat restanten klei en een paar druppels gemorste pigmenten op het marmer. Ik veegde ze weg, pakte het dossier van Kars om de datum van de controleafspraak te noteren, en liep naar de kleine archiefkast achter in de hoek.
Toen ik het dossier wilde opbergen, viel mijn oog op het kleine houten kistje dat onder de werkbank stond. Het kistje waarin ik de spullen bewaarde van mensen die hun afspraken nooit hadden afgemaakt, of van de spullen die de politie soms bracht als er sprake was van een identificatieproces na een misdrijf.
Mijn blik bleef haken aan een dikke, gele envelop die helemaal achterin lag.
Er stond geen naam op. Alleen een datum van vier jaar geleden.
Ik pakte de envelop, puur uit een plotselinge, onverklaarbare ingeving, en trok de inhoud eruit. Het waren politiefoto’s. Haarscherpe, meedogenloze kleurenafdrukken met een liniaal langs de rand van het doek.
Op de foto’s stond een jonge vrouw, niet ouder dan vierentwintig. Ze lag op een roestvrijstalen obductietafel. Haar gezicht was onherkenbaar verminkt, kapotgeslagen met een zwaar, bot voorwerp. De rechercheur die de zaak toen leidde, had mij de foto’s gebracht met de vraag of ik op basis van de botstructuur van de schedel een reconstructie kon boetseren om haar identiteit vast te stellen. Ik had drie weken aan die kop gewerkt. Ik had elke splinter van haar jukbeenderen opgemeten, haar neusschot herbouwd en de vorm van haar lippen berekend op basis van de aanhechting van de spieren.
Het was de enige zaak in mijn carrière die nooit was opgelost. De 'keldermoord van de Hoogstraat', noemden de kranten het destijds. De dader had nooit een spoor achtergelaten. Geen DNA, geen getuigen, niets. Alleen de afdruk van een zware, handgemaakte werkschoen met een opvallend slijtagepatroon aan de linkerhiel, en het feit dat de man een uiterst zeldzame anatomische afwijking moest hebben: een asymmetrische druk op de onderkaak die alleen voorkomt bij mensen met een verbrijzeld neusschot dat nooit goed is gezet.
Ik staarde naar de foto's op de obductietafel.
Toen keek ik naar de houten stoel waar Kars zojuist nog had gezeten.
Op de zitting van de stoel lag een dunne laag wit gipsstof, achtergebleven van zijn broek. En op de houten vloer, precies bij de plek waar hij zijn voeten neerzette als hij opstond, stond een afdruk van een wollen sok. Maar buiten, op de tweede trede van de keldertrap, glom de vochtige plek waar hij zijn laars had neergezet toen hij vertrok.
Ik liep naar de trap. Ik boog me voorover en keek naar de afdruk van zijn linkerlaars op de eikenhouten trede.
De hiel was aan de buitenkant volledig weggesleten. Precies in een hoek van vijfenveertig graden.
Mijn adem stokte in mijn keel. De ijskoude lucht uit de straat leek plotseling onmeetbaar zwaar.
Ik keek naar de spiegel op de werkbank. De spiegel waarin Kars zojuist vol bewondering naar zijn nieuwe gezicht had gekeken.
Ik had niet zomaar een prothese gemaakt. Ik had niet een beschadigde man geholpen om weer over straat te kunnen lopen zonder schaamte. Ik had de afgelopen drie weken met mijn eigen, nauwgezette, liefdevolle vingers de enige uiterlijke kenmerken uitgewist die hem aan de moord op dat meisje konden koppelen. De ingevallen neus, de specifieke stand van de bovenkaak, de schaduw rond zijn mond die de rechercheurs op hun compositietekening hadden gezet – ik had ze allemaal bedekt onder een perfecte, onzichtbare laag Duitse siliconen, gemengd met oker, titaanwit en roze pigment.
Ik had hem geen schuilplaats gegeven. Ik had hem de perfecte verdwijning geschonken.
Buiten op straat klonk het vrolijke fluiten van een man die in de middagzon naar huis liep. Het geluid stierf langzaam uit in de verte van de Hoogstraat, totdat er in de kelder niets meer overbleef dan het droge, meedogenloze tikken van de klok.
***
.jpg)
.jpg)
Maakte illustraties en tijdschrift omslagen voor uitgeverij Wolters-Noordhoff.
Sinds 1985 fulltime actief als beeldend kunstenaar.
Zijn werk werd geëxposeerd in binnen- en buitenland, en is opgenomen in talrijke bedrijfscollecties en particuliere verzamelingen.
Elk jaar is zijn nieuwste werk te zien bij verschillende galerieën en op internationale kunstbeurzen in steden als Amsterdam, Brussel, Stockholm en Wenen. https://www.petermeijer.com/
Gefeliciteerd!
BeantwoordenVerwijderen